Mowa ciała kłamcy
Popularne kryminały uczyły nas, że częste dotykanie twarzy, wiercenie się albo odwracanie wzroku to oznaki kłamstwa. Jak jednak zapewnia Anna Kulma, współczesne badania nad komunikacją odchodzą już od takiego uproszczenia.
– Bliżej nam do stwierdzenia, że tego typu gesty należą do tzw. gestów adaptacyjnych, czyli ruchów pojawiających się w sytuacjach napięcia, koncentracji lub dyskomfortu emocjonalnego. Mogą one występować zarówno u osób mówiących prawdę, jak i u tych, które mijają się z nią - nie stanowią więc wiarygodnego „wskaźnika kłamstwa” – tłumaczy Kulma.
Ekspertka dodaje też, że zespół kanadyjskich badaczy przeanalizował blisko 100 lat badań nad kłamstwem, dochodząc do wniosków, że wiele systemów bezpieczeństwa opiera się na badaniach naukowych, które są wątpliwej jakości. Specjaliści zwracali uwagę między innymi na zachowania ludzi przebywających na lotnisku: intensywne mruganie, zmiana tonu głosu czy spuszczanie wzroku. Teoretycznie miały być uznawane za „podejrzane” – tymczasem w wielu przypadkach były tylko reakcją na stresującą sytuację.
Jak zachowują się osoby, które kłamią?
W obecnych czasach, aby namierzyć kłamcę, badacze skupiają się raczej na ocenie treści wypowiedzi, aby zbadać procesy poznawcze kłamcy.
Chodzi o to, że kłamstwo nie jest jedynie podaniem nieprawdziwej informacji, ale złożonym procesem, obciążającym umysł. Kłamca musi jednocześnie wymyślić spójną historię, kontrolować jej konsekwencje w dalszej rozmowie oraz powstrzymać się od powiedzenia prawdy, która często pojawia się automatycznie jako pierwsza odpowiedź.
Utrzymanie takiego stanu wymaga świadomego „hamowania” naturalnej reakcji, a także stałego monitorowania tego, co już zostało powiedziane, aby uniknąć sprzeczności. Anna Kulma zauważa także, że kłamca zazwyczaj obserwuje reakcje rozmówcy i w razie potrzeby modyfikuje swoją narrację, co jeszcze bardziej obciąża pamięć roboczą.
Z tego powodu współczesne podejścia badawcze skupiają się nie na gestach, lecz na treści wypowiedzi i jej konstrukcji, zakładając, że kłamstwo częściej ujawnia się w ubóstwie szczegółów i trudności w utrzymaniu spójnej, weryfikowalnej opowieści – podsumowuje.
O ekspercie:
Anna Kulma – trenerka wystąpień publicznych i komunikacji. Doktorantka Uniwersytetu Jagiellońskiego w dyscyplinie nauki o komunikacji społecznej i mediach. Prezeska Krakowskiego Stowarzyszenia Mówców, a latach 2023-2025, Akademicka Mistrzyni Polski Debat Oksfordzkich 2021.