Joanna Żubr – kim była pierwsza kobieta odznaczona Orderem Virtuti Militari?
Joanna Żubr, z domu Pasławska, według różnych źródeł urodziła się w 1772 lub 1782 roku w Berdyczowie na Wołyniu. Pochodziła z rodziny szlacheckiej o patriotycznych tradycjach. Jej ojciec, Jan Pasławski, brał udział w konfederacji barskiej, a opowieści o walkach z Rosjanami rozbudziły w córce zainteresowanie sprawami wojskowymi.
Po śmierci pierwszego męża Jana Domusławskiego, uczestnika powstania kościuszkowskiego w 1805 roku wyszła za mąż za Macieja Żubra, kancelistę pracującego w Żytomierzu. Oboje byli zaangażowani patriotycznie. Jak pisze Andrzej Fedorowicz w książce „Buntowniczki”, poświęconej wyjątkowym kobietom w polskiej historii: „oboje mieli buntownicze dusze, a czasy, które nadchodziły, potrzebowały takich ludzi”. Gdy w 1807 roku na Wołyń dotarły odezwy Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Wybickiego, wzywające Polaków do walki o odbudowę państwa, postanowili zaciągnąć się do wojska. Sprzedali swój majątek i wyruszyli do Warszawy, gdzie formowano armię Księstwa Warszawskiego.
Na terenie Galicji zatrzymano ich za brak paszportów i przewieziono do Lwowa. Podczas noclegu w zajeździe zostali okradzeni z pieniędzy oraz większości ubrań. Groziła im deportacja do Rosji, a także surowa kara, gdyby wyszło na jaw, że próbują przedostać się do polskiego wojska. Aby uniknąć deportacji, Maciej zaciągnął się do armii austriackiej. Joanna wykupiła go, sprzedając resztki ich dobytku. Dzięki pomocy finansowej od księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego mogli kontynuować podróż. Do Warszawy dotarli po wielu tygodniach, pokonując część trasy furmanką, pieszo i łodzią.
Aby dostać się do wojska, przebrała się za mężczyznę i podała za brata swojego męża
Maciej Żubr wstąpił do 2. Pułku Piechoty Armii Księstwa Warszawskiego, w którym otrzymał stopień kaprala. Joanna nie chciała rozstawać się z mężem, ale kobiety nie mogły wówczas służyć w wojsku. Postanowiła więc ukryć swoją tożsamość. Obcięła włosy, założyła męski mundur i podała się za młodszego brata męża. Trafiła do tej samej kompanii.
Dzięki postawnej sylwetce, wysokiemu wzrostowi, męskim rysom twarzy i stanowczemu sposobowi bycia skutecznie ukrywała swoją płeć. „Wysoka, opalona, obdarzona mocnym głosem dwudziestosześciolatka skutecznie udaje mężczyznę, nadrabiając miną i zdecydowanymi ruchami”, pisał Andrzej Fedorowicz. Joanna szybko też zdobyła uznanie przełożonych. Dzięki umiejętnościom krawieckim zaczęła poprawiać i przerabiać mundury innych żołnierzy. Zajęcie to przynosiło jej dodatkowe pieniądze.
Po kilku miesiącach żołnierze odkryli jednak, że „młodszy brat” kaprala Żubra jest kobietą. Mimo że część z nich domagała się usunięcia Joanny z pułku, dowódca pozwolił jej pozostać w szeregach. Cenił zarówno ją, jak i jej męża, a także nie chciał tracić doświadczonej krawcowej i wartościowego żołnierza. Pułkownik Stanisław Potocki zaproponował Żubrowej służbę w charakterze tzw. frejkadeta, czyli ochotnika z własnym mundurem, wyposażeniem, karabinem, wyżywieniem i bez żołdu. Nie zniechęciło to Joanny. Pieniądze zarobione wcześniej na przerabianiu mundurów przeznaczyła na zakup ekwipunku. W ten sposób Joanna Żubr oficjalnie rozpoczęła służbę w Armii Księstwa Warszawskiego.
Joanna Żubr walczyła pod Zamościem. Odmówiono jej odznaczenia, bo była kobietą
Chrzest bojowy Joanna Żubr przeszła 19 kwietnia 1809 roku podczas bitwy pod Raszynem. Później uczestniczyła w kolejnych walkach z wojskami austriackimi. Największą sławę przyniósł jej jednak udział w walkach o Zamość. Miasto było wówczas silnie ufortyfikowaną twierdzą, bronioną przez około trzy tysiące austriackich żołnierzy. Polskie oddziały były znacznie mniej liczne, ale mimo to przystąpiły do szturmu. Decydujący atak zaplanowano na noc z 19 na 20 maja.
Joanna Żubr wykazała się wyjątkową odwagą. Według przekazów poprowadziła niewielki oddział przez sekretną furtkę w pobliżu jednej z bram twierdzy. Jako jedna z pierwszych dostała się na wały, torując drogę głównym siłom polskim i przyczyniając się do wyzwolenia miasta.
Za swoje zasługi Joanna została zgłoszona do odznaczenia Orderem Virtuti Militari. Jej kandydatura spotkała się jednak ze sprzeciwem części oficerów, którzy uważali, że kobieta nie powinna otrzymać najwyższego polskiego odznaczenia wojskowego. Ostatecznie książę Józef Poniatowski uległ ich naciskom i zamiast krzyża zaproponował jej nagrodę pieniężną. Joanna odmówiła. W swoich wspomnieniach miała napisać:
Nie dla pieniędzy, lecz o wyzwolenie ojczyzny walczyłam.
Odmowa przyznania orderu była dla niej dużym rozczarowaniem. Wkrótce wraz z mężem przeniosła się do 17. Pułku Piechoty. W nowej jednostce kontynuowała służbę i awansowała do stopnia sierżanta. Była pierwszą kobietą w polskim wojsku, która otrzymała taką nominację.
W 1812 roku Żubrowie wyruszyli wraz z wojskami napoleońskimi na Rosję. W czasie potyczki pod Bychowem nad Dniestrem Joanna uratowała męża i jego oddział, otoczonych przez Kozaków. Łącznie uczestniczyła w 17 bitwach i oblężeniach. Walczyła także podczas odwrotu wojsk napoleońskich z Rosji. Jak podano w książce „Buntowniczki”:
Pod Bobrujskiem na Białorusi musiała ratować męża przed rosyjskimi dragonami, pod Ostromeckiem z dwudziestoma pięcioma żołnierzami rozpędziła oddział stu pięćdziesięciu Kozaków, pod Nowymi Żurawiczami uratowała zaskoczony przez Rosjan patrol, organizując ryzykowne przejście przez zamarzający Dniepr. Kiedy w końcu w obliczu klęsk Wielka Armia musiała się wycofać z Rosji, polskie oddziały, w których walczyli Żubrowie, osłaniały jej odwrót.
Została ciężko ranna nad Berezyną, ale nie zrezygnowała ze służby. Po zakończeniu kampanii napoleońskich dołączyła jeszcze do polskich oddziałów w Saksonii.
Virtuti Militari otrzymała po latach
Joanna Żubr otrzymała upragniony order dopiero po kilku latach od szturmu na Zamość. W 1817 roku zgłosiła się do Komisji Wojny Królestwa Polskiego, domagając się wypłaty zaległego żołdu i przyznania wojskowej emerytury. Jej sprawą zainteresował się generał Józef Rautenstrauch, który znał historię odważnej żołnierki. Dzięki jego interwencji sprawa trafiła do wielkiego księcia Konstantego. Jak ustaliła badaczka Małgorzata Ewa Kowalczyk w publikacji Uniwersytetu Wrocławskiego, w 1818 roku Joanna Żubr ostatecznie otrzymała krzyż Virtuti Militari oraz comiesięczną wojskową emeryturę. Była jedną z pierwszych kobiet na świecie, która otrzymała order za bohaterstwo w walce oraz pierwszą Polką, która otrzymała to najwyższe odznaczenie wojenne.
Po zakończeniu wojen napoleońskich Joanna i Maciej Żubrowie zamieszkali w okolicach Wielunia. Maciej otrzymał posadę nadleśniczego. W 1828 roku Joanna spisała swoje wspomnienia zatytułowane „Pamiętnik życia Joanny Żubr, dymissyonowaney w randze podporucznika woysk polskich i ozdobioney krzyżem ‘pro virtute militari’”. Opisała w nich między innymi swoją służbę wojskową, udział w walkach o Zamość i kampanię rosyjską.
Po śmierci męża w 1849 roku przeprowadziła się do Wielunia. Nie zrezygnowała jednak z zaangażowania w sprawy ojczyzny. Podczas powstania listopadowego wspierała powstańców i zachęcała inne kobiety do udziału w działaniach na rzecz walki narodowowyzwoleńczej.
Joanna Żubr zmarła 9 lipca 1852 roku podczas epidemii cholery. Miała około 70 lat. Została pochowana na cmentarzu rzymskokatolickim w Wieluniu. Jej grób znajduje się w ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej.
Źródło: Paweł Stachnik/ciekawostkihistoryczne.pl
- Prezydent odznaczył legendarną aktorkę. Kim jest Halina Łabonarska?
- Kim była Basia z hymnu Polski? Historycy spierają się od lat
- Obchody były zakazane, a wszelkie próby świętowania surowo karane. Jak Polacy odzyskali 11 listopada?
- Polski wokalista odznaczony przez Sikorskiego. „Prawdziwy ambasador polskiej kultury”
