Zakazano ich w księgarniach, szkołach i bibliotekach. 5 książek, które wywołały światowe skandale

Tydzień Zakazanych Książek 2026

Co roku jesienią odbywa się Tydzień Zakazanych Książek. W 2026 r. przypada on na 4-10 października, tak więc to już za mniej niż dwa tygodnie! Wydarzenie ma zwracać uwagę na konsekwencje cenzury i ograniczania dostępu do literatury. Inicjatywa narodziła się w Stanach Zjednoczonych w latach 80. jako reakcja na rosnącą liczbę prób kwestionowania książek dostępnych w bibliotekach, szkołach i księgarniach.

Tydzień Zakazanych Książek przypomina o znaczeniu swobodnego, otwartego dostępu do informacji. Łączy też środowisko związane z książką – bibliotekarzy, nauczycieli, autorów, wydawców, księgarzy oraz czytelników – we wspólnej obronie prawa do poszukiwania i wyrażania różnych idei.

Post on Instagram

Jakie teksty na przestrzeni lat wzbudzały wątpliwości co do tego, czy ludzie powinni mieć do nich dostęp? Oto 5 tytułów.

„Kod Leonarda da Vinci” Dan Brown

Głośną książkę w 2004 roku zakazano w Libanie. Krytykował ją m.in. Abdou Abu Kasm, prezes libańskiego Katolickiego Centrum Informacji. Jego zdaniem była ona obraźliwa, a najgorsze były fragmenty dotyczące relacji Jezusa z Marią Magdaleną. W kraju zabroniono również oglądania ekranizacji tekstu.

„Lolita” Vladimir Nabokov

Opowieść o zauroczeniu dorosłego mężczyzny w 12-letniej dziewczynce od lat budzi ogromne kontrowersje – cały czas pojawiają się głosy, że powieść nigdy nie powinna powstać. I niewiele brakowało, aby naprawdę tak się stało. Pisarz miał bowiem bardzo duże problemy ze znalezieniem zainteresowanego „Lolitą” wydawcy. Jego tekst uchodził za skandalizujący i pedofilski, przez co wydawnictwa bały się, że będą mieć problemy z prawem. Chętnego, po serii odrzuceń, znalazł dopiero w Paryżu, ale w 1955 r. po wzroście popularności książki Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zabroniło rozpowszechniania „Lolity”. Zakaz zniesiono rok później.

Oto najpopularniejsza książka sierpnia! To w niej zaczytywali się Polacy

Polacy oszaleli na punkcie tej książki! Sierpniowe zestawienie Lubimyczytać.pl wygrała powieść francuskiej pisarki. Co sprawiło, że właśnie ten tytuł znalazł się na szczycie rankingu i jakie teksty znalazły się na kolejnych pozycjach?

„Szatańskie wersety” Salman Rushdi

Inspirowana życiem proroka Mahometa powieść została finalistką nagrody Bookery, ale to nie oznacza, że ominęły ją kontrowersje. W środowiskach muzułmańskich uważano, że zawiera treści bluźniercze dla islamu. Dochodziło nawet do aktów palenia egzemplarzy. To jednak nie było najgorsze – 14 lutego 1989 r. najwyższy przywódca Irany wydał fatwę (opinię uczonego-teologa muzułmańskiego) skazującą Rushdiego na śmierć. Pisarz przez ponad dekadę był więc objęty nadzwyczajnymi środkami ostrożności, bo w Iranie oferowano pieniądze osobie, która zabije autora. Atakowano też tłumaczy – Japończyk Hitoshi Igarashi niestety tego nie przeżył. 

W krajach muzułmańskich tekst został zakazany, a w wielu miejscach zastraszano wydawców, którzy mogliby rozpowszechniać utwór. Zakaz objął też państwa, w których islam nie dominował, m.in. Indie, Singapur, Kenię czy Tajlandię.

„1984” George Orwell

George Orwell w „1984” przedstawia dystopijną wizję świata rządzonego przez totalitarną Partię, która kontroluje nie tylko zachowanie obywateli, lecz także ich język, pamięć i sposób myślenia. Główny bohater, Winston Smith, żyje w państwie nieustannej inwigilacji, gdzie sprzeciw wobec władzy jest traktowany jak zbrodnia. 

Powieść była zakazana m.in. w Związku Radzieckim — jej krytyka totalitaryzmu, propagandy i fałszowania historii była uznawana za niewygodną dla władz. W ZSRR książka ukazała się oficjalnie dopiero pod koniec lat 80., w okresie pierestrojki. W komunistycznej Polsce powieść nie mogła ukazać się oficjalnie — krążyła natomiast w drugim obiegu i w wydaniach emigracyjnych. Jej krytyka systemu opartego na wszechobecnej kontroli, propagandzie oraz manipulowaniu faktami była sprzeczna z linią ówczesnych władz.

„Buszujący w zbożu” J.D. Salinger

Jej narratorem i głównym bohaterem jest Holden Caulfield – szesnastoletni uczeń, który po wyrzuceniu ze szkoły spędza kilka dni samotnie w Nowym Jorku. Książka pokazuje jego zagubienie, bunt wobec świata dorosłych, poczucie osamotnienia i trudności z wejściem w dorosłość. Holden krytycznie patrzy na otoczenie, które uważa za zakłamane i sztuczne. 

Powieść nie była zakazywana z powodów politycznych, lecz bywała usuwana z bibliotek i szkolnych programów – głównie w Stanach Zjednoczonych, gdzie ograniczano jej omawianie. W Australii tytuł był przedmiotem sporów cenzorskich i ograniczeń dystrybucji. Zdaniem krytyków problemem były m.in. wulgarny język, opisy picia alkoholu czy odniesienia do seksualności.

• Zanim obejrzysz serial, wróć do książki. Oto 8 najpiękniejszych cytatów z „Lalki”!
• Rząd płaci obywatelom za odłożenie smartfona. Wystarczy 15 minut z książką
• Książka stała się bestsellerem, teraz czas na serial. Pierwsze ujęcia wywołały burzę w sieci
• Literacka jesień zapowiada się świetnie. Oto najciekawsze premiery września
• Oto najpopularniejsza książka sierpnia! To w niej zaczytywali się Polacy