Czym jest teoria spiskowa?
Teoria spiskowa to próba wyjaśnienia jakiegoś zdarzenia, przebiegu wydarzeń lub sytuacji, które stoją w opozycji do powszechnie uznawanej wersji. Uważa się, że istnieje spisek, czyli grupa wpływowych osób zawarła tajne porozumienie dla osiągnięcia jakiegoś celu. Taka informacja rzekomo jest zatajana przed opinią publiczną.
Dwóch badaczy, Uscinsky i Parent, wymienili 4 elementy charakteryzujące każdą teorię spiskową: dotyczą one grupy wpływowych ludzi, prowadzących pewne działania w tajemnicy, by zmienić instytucje, ukryć prawdę lub zapewnić komuś zyski kosztem ogółu.
Mechanizmy tworzenia teorii spiskowych
To, dlaczego ludzie tworzą i wierzą w teorie spiskowe, sprowadza się do trzech zjawisk: dysonansu społecznego, luki poznawczej oraz niepewności i wpływu społecznego.
Dysonans społeczny to uczucie dyskomfortu, które pojawia się wtedy, gdy w przypadku kryzysu, według przekonań nie ma powodu do strachu, a mimo to ta emocja jest bardzo silna. W takiej sytuacji, umysł stara się tą rozbieżność zredukować. Jeśli emocje są silniejsze, sprzeczność będzie zmniejszana poprzez modyfikację przekonań, by zaczęły pasować do emocji.
Kryzys oznacza, że nagle wydarza się coś niespodziewanego. Naturalnie pojawia się wtedy potrzeba, by to zrozumieć – zapełnić lukę poznawczą. Pozwala to uspokoić emocje, kosztem łatwiejszego akceptowania informacji niskiej jakości.
Ostatnim zjawiskiem jest niepewność i wpływ społeczny. W warunkach niepewności ludzie są bardziej podatny na wpływ innych – szukanie autorytetu lub osób, które myślą w podobny sposób. Wtedy teoria spiskowa rozprzestrzenia się niezwykle szybko i jest przekazywana od jednej osoby do drugiej.
Zwolennicy teorii spiskowych
W teorie spiskowe mogą wierzyć osoby w każdym wieku, o różnej płci, narodowości, zamożności, przekonaniach politycznych, stopniu wykształcenia i statusie zawodowym. Ludzie po prostu mają do tego mniejsze lub większe predyspozycje. Na przykład różnica pojawia się w przypadku osób, które ukończyły tylko szkołę średnią (lub jej nie ukończyły) albo studia. W pierwszej grupie jest większy odsetek wierzących w teorie spiskowe niż w drugiej.
Innym ciekawym zjawiskiem są różnice między osobami z poglądami lewicowymi a prawicowymi. Przykładowo, osoby o poglądach lewicowych częściej myślą, że media i partie polityczne są kontrolowane przez bogatych kapitalistów i korporacje. Natomiast konserwatyści uważają, że wspomnianymi podmiotami sterują naukowcy i lewica.
Czytaj także: Koniec ze scrollowaniem? Moda na cyfrowy detoks przybiera na sile
Dlaczego teorie spiskowe są tak atrakcyjne?
Przede wszystkim, teorie spiskowe pozwalają na łatwe wyjaśnienie nieprzyjemnych zdarzeń, takich jak kryzysy czy epidemie oraz zapewniają poczucie bezpieczeństwa. Zastępują chaos i lukę poznawczą zmyśloną narracją, w której nic nie dzieje się bez przyczyny. Samo tworzenie teorii spiskowych podnosi również samoocenę, dając poczucie wyjątkowości i wyższości - taka osoba uważa się za autorytet, który „oświecił” innych swoją wiedzą.
Poza tym, ważnym aspektem są czynniki społeczne. Teorie spiskowe łączą ludzi o podobnym sposobie myślenia, perspektywie i lękach. Takie grupy oferują sobie wzajemnie wsparcie oraz uznanie.
Dlaczego wiara w teorie spiskowe jest niebezpieczna?
Skutków wiary w teorie spiskowe można wymienić naprawdę sporo. Jest to przede wszystkim zagrożenie dla zdrowia i życia – odrzucanie medycyny czy też akty przemocy. Pojawia się również utrata zaufania w państwo, media oraz ekspertów, wrogość wobec innych grup społecznych, radykalizacja poglądów, osłabienie demokracji, a także ignorowanie faktów niezgodnych ze zmyśloną narracją.
Bardzo łatwo jest uwierzyć w teorię spiskową, nawet nieświadomie. Choć wiele z nich, jak na przykład to, że Ziemia jest płaska, brzmi absurdalnie, istnieje bardzo dużo takich, które pokrywają się z poglądami lub światopoglądem. Tworzy to iluzję wiarygodności, dlatego tak ważne jest sprawdzanie źródeł informacji oraz merytoryczna debata.
