Najważniejsze informacje:
- Najniższa oficjalnie zanotowana temperatura w Polsce to minus 40,6°C w Żywcu (1929 r.).
- Zima 1978/1979 sparaliżowała kraj: zaspy, brak prądu, zamknięte szkoły i instytucje.
- Ekstremalne zimy występowały także w XIX wieku, a niektóre rekordy temperatur mogą być dziś nieosiągalne.
Zima stulecia – co to właściwie znaczy?
Określenie „zima stulecia” weszło do języka potocznego i oznacza wyjątkowo surowe zimy, które na długo zapadają w pamięć. W Polsce takich zim było kilka, a każda z nich przynosiła nie tylko rekordowe mrozy, ale także ogromne opady śniegu i paraliż komunikacyjny.
Zima stulecia, fot. Zbigniew Matuszewski/ PAP
Przełom 1978/1979 – zima, która zatrzymała Polskę
Najczęściej wspominaną zimą stulecia jest ta z przełomu 1978 i 1979 roku. W ciągu jednej nocy temperatura spadła z dodatnich wartości do kilkunastu stopni poniżej zera, a intensywne opady śniegu sparaliżowały kraj. W Białymstoku przez 19 dni utrzymywały się mrozy od minus 15 do minus 35 stopni. W Suwałkach pokrywa śnieżna sięgnęła aż 84 cm, a w wielu miastach brakowało prądu i ogrzewania. Wojsko i cywile wspólnie odśnieżali drogi, a władze ogłosiły stan klęski żywiołowej.
Rekordowe mrozy – 1928/1929 i 1939/1940
Najzimniejsza zima w historii Polski to przełom 1928 i 1929 roku. Już od października 1928 roku w górach pojawił się pierwszy śnieg, a w grudniu biały puch pokrył niemal całą Polskę. Zaspy śnieżne, które w niektórych miejscach osiągały nawet 3-4 metry wysokości, skutecznie blokowały drogi i tory kolejowe. Pociągi ze Lwowa do Krakowa notowały opóźnienia od 2 do 7 godzin, a niektóre składy w ogóle nie docierały do celu.
Do walki ze śniegiem angażowano kompanie saperów, a każda para rąk była na wagę złota. Niestety, podczas odśnieżania dochodziło do tragicznych wypadków – śmierć ponosili zarówno kolejarze, jak i zwykli mieszkańcy.
W lutym 1929 roku w Żywcu zanotowano rekordowe minus 40,6°C. W innych miastach, takich jak Olkusz czy Sianki, temperatury również spadały poniżej minus 40 stopni. Śnieg leżał do połowy kwietnia, a w rejonie Morskiego Oka pokrywa śnieżna osiągnęła aż 267 cm.
Równie trudna była zima 1939/1940, kiedy w Siedlcach zanotowano nieoficjalnie minus 41°C. Wojna i brak opału sprawiły, że życie codzienne stało się jeszcze trudniejsze.
Bałtyk jak lodowa autostrada – niezwykła historia zamarzniętego morza
Dziś trudno sobie wyobrazić, że Bałtyk mógłby zamienić się w prawdziwą lodową autostradę. Jednak jeszcze kilkadziesiąt lat temu takie zjawisko było jak najbardziej realne! Ostatni raz morze całkowicie skute lodem było zimą 1946/1947, a w 1987 roku lód pokrył aż 95% jego powierzchni. To właśnie wtedy Bałtyk przypominał raczej ogromne lodowisko niż falujące morze.
Prawdziwe lodowe szaleństwo miało jednak miejsce znacznie wcześniej, w czasach tzw. „małej epoki lodowcowej”, czyli od XIV do XVIII wieku. Zimy były wtedy wyjątkowo surowe, a Bałtyk regularnie zamarzał na tyle mocno, że na jego powierzchni stawiano nawet karczmy! To nie żart – na lodzie pojawiały się tymczasowe budynki, w których można było się ogrzać i coś przekąsić podczas podróży przez skute lodem morze.
Najbardziej spektakularny był rok 1709, kiedy to lód połączył Danię ze Szwecją. Mieszkańcy obu krajów mogli przejść pieszo z jednego brzegu na drugi, co dziś wydaje się wręcz nieprawdopodobne. Bałtyk zamienił się wtedy w prawdziwą lodową autostradę, z której korzystali nie tylko podróżnicy, ale także handlarze i wojsko.
Ekstremalne zimy w XX i XIX wieku
W 1963 roku mrozy sięgały minus 38°C, a śnieżyce sparaliżowały transport. Zamykano szkoły, kina i fabryki, a Polacy tłumnie oblegali składy opału. Jeszcze wcześniej, w XIX wieku, notowano równie niskie temperatury – w Dobrzechowie na Podkarpaciu w 1875 roku było minus 40°C.
Dlaczego dziś nie ma już takich zim?
Zmiany klimatyczne sprawiają, że tak ekstremalne zimy zdarzają się coraz rzadziej. Jednak wspomnienia o „zimach stulecia” wciąż budzą emocje i przypominają, jak bardzo pogoda potrafiła wpływać na życie Polaków.
źródła: Ciekawostki Historyczne, National Geographic, NAC, RMF FM
